Bal hasadı, arıların olgunlaştırıp sırladığı balın kovandan alınıp kavanoza girene kadar geçtiği işlerin bütünüdür. Arıcı önce peteğin hazır olup olmadığına bakar, arıları çerçevelerden uzaklaştırır ve petekleri süzme odasına taşır. Orada sır tabakası alınır, bal süzme makinesinde petekten ayrılır, süzülür ve dinlendirilir. Aşağıda bu işleri sırasıyla ve nedenleriyle bulacaksınız.
Bal hasadı ne zaman yapılır
Hasadın tek bir tarihi yoktur; bölgeye, bitki örtüsüne ve o yılın havasına göre değişir. Ankara Üniversitesi’nin arıcılık ders notlarına göre Türkiye’de bal hasadı genellikle eylül ayında yapılır. Aynı kaynak başka örnekler de verir: Akdeniz kıyılarında turunçgil balı mayısta, yüksek yaylalarda yayla balı ağustosta, Muğla’da çam balı ekimde alınabilir. Gerekirse yılda birkaç kez hasat yapılır.
Bu farkın nedeni bitkilerdir. Her bölgede arıların çalıştığı bitkiler başka aylarda nektar verir ve arıcı hasadını o bitkinin dönemi bittiğinde yapar. Aynı arılıkta bahar ve yaz sonu için ayrı hasat yapılması da bundandır.
Zamanlamada ikinci ölçü nektar akımıdır. Ders notları, hasadın nektar akımının azalmaya başladığı günlerde yapılmasını önerir. Böylece arıların başka kovanların balına yönelmesi, yani yağmacılık önlenir. Arıcının yıl içindeki öbür işlerini arıcılık takvimi yazımızda mevsim mevsim anlattık.
Hasadın hazırlığı aslında haftalar önce başlar. Ders notlarına göre nektar akımının yoğunlaşacağı dönemden bir ay önce kolonilerde petek işletmeye başlanmalıdır. Arılara ya yeni temel petekli çerçeveler ya da kabartılmış petekler verilir. Kabartılmış petek, önceki sezon balı süzülmüş ve yeniden kullanılmak üzere saklanmış petektir; arı bu peteği örmekle uğraşmaz, doğrudan doldurur.
Balın olgunlaştığı nasıl anlaşılır
Arılar balı yeterince koyulaştırdığında petek gözlerini balmumuyla kapatır. Bu kapağa sır denir ve arıcının baktığı ilk işaret budur. Ders notlarındaki ölçü açıktır: peteğin üçte ikisi sırlandığında petek hasada gelmiştir.
Sabırsızlığın bedeli olur. Yeterince sırlanmadan alınan balda su oranı yüksek kalır; kalite düşer ve bal ekşiyebilir. Arıların balı nasıl koyulaştırıp sırladığını arılar balı nasıl yapar yazımızda okuyabilirsiniz.
Petekler kovandan nasıl alınır
Hasat gününden önce malzeme hazırlanır: körük, el demiri, arıcı fırçası, maske, kapaklı taşıma sandıkları ve temiz bir süzme odası. Balın konacağı kaplar önceden yıkanıp kurutulur, çünkü bal havadaki ve kaptaki nemi kolayca çeker.
Hasat günü kovanlar tek tek açılır. Bir kovanın işi bitmeden ötekine geçilmez. Çerçevelerin üzerindeki arıları uzaklaştırmak için birkaç yöntem vardır:
- Silkme: Çerçeve kovanın üzerinde sertçe silkelenir. En yaygın yöntemdir, ancak arıları strese sokar.
- Arıcı fırçası: Silkmeden sonra kalan arılar yumuşak bir fırçayla süpürülür.
- Arı kaçıran: Ballık ile kuluçkalık arasına yerleştirilen bu düzenek, arıların aşağı inmesine izin verir, geri çıkmasını engeller.
- Hava akımı: Arılar üfleyici bir aletle peteklerden uzaklaştırılır.
Arısından arındırılan çerçeveler kapalı bal taşıma sandıklarına konur. Bu sırada iki kurala dikkat edilir. Birincisi, kovanda arıların kendisi için besin bırakılır; arı kışı bu depoyla geçirir. İkincisi, yavru bulunan çerçeveler alınmaz. Bunun için sezon içinde kuluçkalık ile ballık arasına ana arı ızgarası konur ve ana arının üst kata yumurtlaması önlenir. Ders notları ızgaranın ana nektar akımından 20-25 gün önce yerleştirilmesini önerir.
Arı kaçıran kullanılacaksa kovanda ana arı ızgarası bulunmalıdır. Izgaranın üstündeki peteklerde yavru olmadığı için arıların o katı boşaltması sorun yaratmaz. Sıcak havalarda arı kaçıran uzun süre bırakılmaz; kovanın havalanması aksar ve petekler zarar görebilir.
Bal petekten nasıl süzülür
Petekler bekletilmeden süzme odasına götürülür. Ders notlarına göre bal kovandan alındıktan sonra ne kadar çabuk süzülürse iş o kadar kolay olur, çünkü zaman geçtikçe balın akışkanlığı azalır. Süzme sırasında ortam sıcaklığının 30 derece dolayında olması işi kolaylaştırır.
Sır alma
İlk iş peteğin üzerindeki balmumu kapakları açmaktır. Bunun için sır bıçağı ya da sır tarağı kullanılır. Alınan sır atılmaz; süzülerek üzerindeki bal ayrılır, balmumu ise yeniden değerlendirilir.
Süzme makinesi
Sırı alınan çerçeveler süzme makinesine dizilir. Makine merkezkaç kuvvetiyle çalışır: çerçeveler döndükçe bal gözlerden fırlar, kazanın çeperinden aşağı süzülür ve musluktan alınır. Petek kırılmadan boşaldığı için yeniden kullanılabilir.
Süzgeçten geçirme ve dinlendirme
Makineden çıkan balda balmumu kırıntıları bulunur. Bal bu yabancı maddelerden ayrılması için süzgeçten geçirilir ve dinlendirilir. Dinlenen bal ambalajlanmaya hazırdır. Bu aşamada balın ne kadar ısıtıldığı ve hangi incelikte süzüldüğü, ürünün etiketteki adını da etkiler.
Hasattan sonra kovanda ve kavanozda neler olur
Boşalan petekler çöpe gitmez. Ders notlarında anlatılan düzen şöyledir: petekler sabah kovandan alınır, öğle saatlerinde süzülür ve akşam saatlerinde kovanlara geri verilir. Arılar peteklerde kalan balı temizler. Temizlenen çerçeveler mum güvesine karşı önlem alınarak depoya kaldırılır ve ertesi yıl yeniden kullanılır.
Kavanoz tarafında ise adlar devreye girer. Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği hasat ve işleme biçimine göre şu tanımları yapar:
| Etiketteki ad | Tebliğdeki anlamı |
|---|---|
| Süzme bal | Sırları alınan yavrusuz peteklerden santrifüj yoluyla elde edilen bal |
| Petekli bal | Peteğinin tamamı ya da büyük kısmı sırlanmış olarak, peteğiyle satılan bal |
| Filtre edilmiş bal | 0,2 milimetreden küçük gözenekli filtreden geçirilmiş, polen içeriği azalmış bal |
| Ham bal ifadesi | 45 dereceden yüksek ısıl işlem görmemiş ve 0,3 milimetreden büyük filtreyle süzülmüş ballarda kullanılabilir |
Tanımların tam metni Resmî Gazete’de yayımlanan Bal Tebliği içinde yer alır. Bu adların sofradaki karşılığını petek bal mı süzme bal mı ve ham bal nedir yazılarımızda ayrıca anlattık.
Petekli bal satılacaksa seçim daha da titiz yapılır. Ders notlarına göre bu iş için içinden yavru çıkmamış petekler tercih edilir ve sırlamanın tam olmasına dikkat edilir. Süzme balda ise bütün peteklerin kapalı alanlarının toplamda üçte iki düzeyinde olması yeterli görülür.
Gökçeada’da hasat bitince bal çiftliğimizden doğrudan size ulaşır; arada aracı yoktur. Siparişleri kargo ile Türkiye’nin her yerine gönderiyoruz.
Sık sorulan sorular
Hasatta arılara bal bırakılır mı
Evet. Bal, koloninin kendi besin deposudur. Arıcı hasatta kovanda arılara yetecek besin kaynağı bırakmaya dikkat eder.
Sırlanmamış petekten bal alınırsa ne olur
Sırlanmamış gözlerdeki balın suyu henüz yeterince azalmamıştır. Erken alınan balda su oranı yüksek olur ve bal ekşiyebilir. Bu yüzden peteğin en az üçte ikisinin sırlanması beklenir.
Bal süzülürken ısıtılır mı
Süzmenin kolay olması için ortamın 30 derece dolayında olması yeterlidir. Bal Tebliği’ne göre «ham bal» ifadesi yalnız 45 dereceden yüksek ısıl işlem görmemiş ballarda kullanılabilir.
Süzme makinesi peteğe zarar verir mi
Makine balı merkezkaç kuvvetiyle çıkarır ve petek bütün kalır. Boşalan petek arılara geri verilir, ertesi yıl yeniden doldurulur.
Özetle bal hasadı doğru zamanı beklemek, peteği arıdan ayırmak, sırı almak, süzmek ve dinlendirmekten oluşur. Bu işleri yerinde görmek isterseniz adaya geldiğinizde bal çiftliğimize uğrayabilirsiniz; gelmeden önce 0532 795 09 58 numaralı telefondan aramanız yeterlidir.