Arılar balı nasıl yapar sorusunun yanıtı üç işte toplanır: toplamak, dönüştürmek ve kurutmak. İşçi arılar çiçeklerden nektarı emer, bal midesinde kovana taşır ve salgıladıkları enzimlerle şekerini değiştirir. Ardından nektarın suyunu azaltır, koyulaşan balı petek gözlerine doldurur ve üzerini balmumuyla kapatır. Aşağıda bu yolculuğu çiçekten sırlı peteğe kadar adım adım izleyebilirsiniz.
Bal hangi hammaddeden yapılır
Balın çıkış noktası nektardır. Nektar, çiçeklerin tozlaşmayı sağlayan böcekleri çekmek için ürettiği şekerli ve sulu bir sıvıdır. Arı çiçeğe konar, hortumunu uzatır ve nektarı emer. Bu sırada vücuduna bulaşan polenleri öbür çiçeklere taşır; bitki de bu ziyaretten kazançlı çıkar.
Nektar yıl boyunca aynı bollukta bulunmaz. Arıcılar bitkilerin yoğun nektar verdiği günlere nektar akımı ya da bal akımı der. Ankara Üniversitesi’nin arıcılık ders notlarına göre Türkiye’de asıl bal akımı nisan ile ekim ayları arasındadır ve yıla, iklime, bölgeye göre önemli ölçüde değişir. Aynı notlar bölgelere göre örnekler verir: Akdeniz’de narenciye ve okaliptüs, Marmara ve Karadeniz’de ıhlamur, akasya ve kestane, İç ve Doğu Anadolu’da kır çiçekleri, Trakya’da ayçiçeği.
İkinci hammadde salgıdır. Bazı böcekler ağaçların özsuyunu emer ve şekerli bir damlacık bırakır. Arılar bu damlacıkları da toplar. Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği balı bu iki kaynağa göre adlandırır: nektardan elde edilene çiçek balı, böcek salgılarından elde edilene salgı balı denir. Salgı ballarının en bilinen örneğini çam balı nedir yazımızda anlattık.
Nektar kovana nasıl taşınır
Arının sindirim sisteminde nektar için ayrı bir bölme bulunur. Ankara Üniversitesi’nin arıcılık ders notlarında bu organ bal midesi ya da kursak adıyla geçer. Yemek borusundan sonra gelir ve asıl mideden ayrıdır. Arı topladığı nektarı, suyu ve balı burada depolayarak kovana getirir.
Kovanda herkesin işi bellidir. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın arı yetiştiriciliği yayınlarında anlatıldığı gibi genç işçi arılar kovan içi hizmetleri üstlenir: yavru bakımı, petek örme ve nektarı olgunlaştırma bu işler arasındadır. Daha yaşlı işçiler dışarı çıkar; nektar, polen ve su toplar. Tarlacı arı kovana döndüğünde yükünü içerideki arılara aktarır ve yeniden çiçeğe uçar.
Balın konacağı yer de arıların eseridir. Petek, işçi arıların ürettiği balmumundan örülür ve altıgen gözlerden oluşur. Bal akımı yaklaşırken koloni petek örmeye hız verir. Arıcı da bu dönemde kovana boş çerçeve ekleyerek arılara yer açar; yer bulamayan koloni topladığını depolayamaz.
Nektar bala nasıl dönüşür
Nektar kovana geldiğinde henüz bal değildir. İki değişimden geçmesi gerekir: şekerinin değişmesi ve suyunun azalması.
Enzimler şekeri değiştirir
İşçi arıların başında yavru gıda bezleri denen bezler bulunur. Ankara Üniversitesi ders notlarına göre bu bezler genç arılarda arı sütü salgılar. Arı yaşlandıkça görev değişir ve bezler bal yapımında kullanılan enzimleri üretmeye başlar. Bunlardan invertaz, nektardaki sakkarozu parçalar. Bir başka enzim glikozun bir bölümünü glukonik aside çevirir.
Enzimler nektara taşıma sırasında ve kovanda arıdan arıya aktarılırken karışır. Her aktarım nektarı biraz daha değiştirir. Bu yüzden bal, tek bir arının değil, yükü elden ele geçiren pek çok işçinin ortak ürünüdür.
Sonuçta nektarın büyük şekeri, daha basit şekerler olan glikoz ve fruktoza ayrılır. Balın tadını ve kıvamını bu ikili belirler. Balın zamanla şekerlenmesi de aynı şekerlerin davranışıyla ilgilidir; ayrıntısını bal neden kristalleşir yazımızda bulabilirsiniz.
Arılar nektarın suyunu uçurur
Kovan içindeki arılar nektarı birbirine aktarır ve petek gözlerine yayar. Gözlerdeki nektarın suyu kovanın sıcak havasında buharlaşır. İşçi arılar kanat çırparak kovanı havalandırır ve nemli havayı dışarı atar. Sıcak yaz akşamlarında kovan girişinde duyulan uğultunun bir nedeni budur.
Su azaldıkça sıvı koyulaşır ve bildiğimiz bal kıvamına yaklaşır. Bal Tebliği de balı bu süreçle tanımlar: arının topladığı hammaddeyi kendine özgü maddelerle birleştirip değiştirdiği, su içeriğini düşürdüğü ve petekte depolayıp olgunlaştırdığı doğal ürün. Tanımın tamamı Resmî Gazete’deki Bal Tebliği metninde yer alır.
Arılar peteği neden sırlar
Bal yeterince koyulaştığında arılar gözün ağzını ince bir balmumu tabakasıyla kapatır. Arıcılar buna sır, kapatma işine sırlama der. Sır, balı kovanın nemli havasından ayırır. Ankara Üniversitesi ders notlarında sırsız balın ortamdan nem alarak fermente olabileceği belirtilir.
Sırlı bal koloninin kış deposudur. Ders notlarında arıların soğuk aylarda sırlanmış bal peteklerinin üzerinde sıkı bir küme oluşturduğu anlatılır. Yazın biriktirilen bal, çiçeğin olmadığı aylarda koloniyi besler. Arının bu kadar titiz çalışmasının nedeni budur: iyi kurutulmamış ya da açık bırakılmış bal kışa kadar dayanmaz.
Sırlı petek arıcıya da bir şey söyler: bal olgunlaşmıştır. Aynı ders notlarına göre peteğin üçte ikisi sırlandığında hasat zamanı gelmiş sayılır. Erken alınan balda su oranı yüksek kalır ve bal ekşiyebilir. Sonrasını bal hasadı nasıl yapılır yazımızda kovandan kavanoza kadar izleyebilirsiniz.
| Aşama | Kim yapar | Ne olur |
|---|---|---|
| Toplama | Tarlacı işçi arılar | Nektar ya da salgı emilir, bal midesinde taşınır |
| Aktarma | Kovan içindeki işçi arılar | Yük teslim alınır, enzimlerle karışır |
| Kurutma | Kovan içindeki işçi arılar | Su buharlaşır, kovan kanat çırpılarak havalandırılır |
| Sırlama | Kovan içindeki işçi arılar | Olgun balın üzeri balmumuyla kapatılır |
Balın tadını ve rengini ne belirler
Arı her yerde aynı işi yapar, ama eline geçen hammadde aynı değildir. Balın bileşimi, rengi, kokusu ve tadı arının çalıştığı bitkilere göre değişir. Kekikten gelen nektar ile çam ormanından gelen salgı aynı kovanda bambaşka iki bal verir.
Gökçeada’daki kovanlarımızda bu farkı her yıl görürüz. Çiçek balımız kekik, hayıt ve dağ çiçeklerinden; orman balımız Marmaros ormanındaki çam, beyaz kekik ve meşe palamudundan gelir. Adanın bitkilerini Gökçeada’nın bal bitkileri yazımızda tanıyabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Arılar balı neden yapar
Bal, arı kolonisinin besin deposudur. Arılar çiçeğin bol olduğu dönemde topladıklarını bala çevirerek saklar ve çiçeğin bulunmadığı dönemde, özellikle kışın bu depoyla beslenir. Arıcı hasatta kovanda arılar için yeterli besin bırakır.
Bal arının midesinden mi çıkar
Nektar, sindirimin yapıldığı asıl midede değil, ondan ayrı olan bal midesinde taşınır. Bu bölme bir taşıma kabı gibi çalışır. Arı yükünü kovanda geri verir ve öbür arılara aktarır.
Bütün arılar bal yapar mı
Balı işçi arılar yapar. Ana arının görevi yumurtlamaktır; erkek arılar nektar toplamaz. Kovandaki işçiler de yaşlarına göre iş bölümü yapar.
Nektar ile bal arasındaki fark nedir
Nektar çiçeğin ürettiği sulu ve şekerli sıvıdır. Bal ise bu sıvının arı tarafından enzimlerle değiştirilmiş, suyu azaltılmış ve petekte olgunlaştırılmış hâlidir.
Kısacası bal, çiçeğin nektarı ile arının emeğinin birleşimidir: toplanır, enzimlerle değişir, suyu uçurulur ve sırlanır. Bu emeğin Gökçeada’daki sonucunu tatmak için kekik, hayıt ve dağ çiçeklerinden gelen çiçek balımıza göz atabilirsiniz.