Gökçeada bitki örtüsü bodur çalılı meralardan, zeytinliklerden ve ormanlardan oluşur. Arılar açısından bu örtünün üç ana kaynağı vardır: kekik, hayıt ve dağ çiçekleri. Bunlara ormandaki çam ve meşe eklenir. Adanın balı, tadını ve kokusunu bu bitkilerden alır.
Bir balı tanımanın en kısa yolu, arının hangi bitkiye gittiğini bilmektir. Gökçeada’da bu soru kolay yanıtlanır, çünkü ada küçük, bitki örtüsü belirgindir.
Gökçeada, Türkiye’nin en batı ucundaki adadır. Çevresi denizle sınırlı olduğu için arıların ulaşabildiği bitkiler de bellidir. Bu yazıda adanın bitki örtüsünü bir arıcının gözüyle, yani nektar, polen ve salgı kaynağı olarak ele alıyoruz.
Gökçeada bitki örtüsünün genel görünümü
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi’nde yayımlanan Gökçeada’nın çalılı meraları üzerine bir araştırma, adada bodur çalılı mera ve ormanların önemli bir yer tuttuğunu belirtir. Aynı çalışmaya göre meraların tamamına yakını aptesbozan adlı dikenli bir çalıyla kaplıdır.
Bu, adayı gezen herkesin tanıdığı manzaradır: diz boyu, yastık biçimli, dikenli çalılar ve aralarında kokulu otlar. Araştırma aptesbozanın maki örtüsünün tahrip edildiği ya da aşırı otlatılan yerlerde çoğaldığını da not eder.
Aptesbozan gülgiller ailesindendir. Araştırmaya göre Türkiye’de Akdeniz, Ege ve Marmara bölgelerinin çalılı meralarında yaygındır ve 1.000 metre rakıma kadar çıkar. Dikenleri yüzünden adanın yerli koyun ve keçileri bile onu güçlükle otlar. Hayvanların giremediği bu çalılıklar, aralarında büyüyen otsu bitkiler için bir tür korunak oluşturur.
Resmî verilere göre adada 100.000 dekar mera ve 33.500 dekar tarım alanı bulunur. Yani mera, tarım alanının yaklaşık üç katıdır. Arıların dolaştığı sahanın büyük bölümü işlenmemiş arazidir.
Ağaç tarafında da tablo nettir. Adanın havasındaki polenleri inceleyen bir lisansüstü tez, odunsu bitkiler içinde en sık çam, zeytin ve meşe polenine rastlandığını bildirir. Bu üç ağaç adanın siluetini de belirler: yamaçlarda zeytin, vadilerde ve yükseklerde çam ile meşe.
Otsu bitkilerde aynı tez en sık buğdaygiller ve sinirotu polenine rastlandığını aktarır. Adanın dağlarında ve bahçelerinde karadut ile badem ağaçları da yetişir; bademi adanın bilinen kurabiyesine, karadutu dondurmasına girer.
Kekik: adanın en bilinen kokusu
Kekik, ballıbabagiller ailesinden kokulu bir bitkidir. Adanın güneşli ve taşlık yamaçlarında yetişir. Yapraklarını parmaklarınızın arasında ezdiğinizde yayılan koku, kekik balında da hissedilir.
Çiçek balımızın ilk kaynağı kekiktir. Orman balımızda ise beyaz kekik yer alır. Kekik balının tadı belirgin ve aromatiktir, ağızda uzun süre kalır. Ayrıntılı bir tanıtım için Gökçeada kekik balı rehberi yazısına bakabilirsiniz.
Kekik aynı zamanda adanın mutfağında da vardır. Kurutulur, yemeğe ve zeytinyağına katılır. Arının ziyaret ettiği bitki ile sofradaki baharat aynı bitkidir.
Kekiği arazide tanımak kolaydır. Alçak boylu, sık dallı, küçük yapraklı bir bitkidir. Çiçek açtığında üzerinde arı görmeden yanından geçmek zordur. Topluyorsanız bitkiyi kökünden sökmeyin, yalnız uçlarını kesin; hem bitki hem arı için daha iyidir.
Hayıt: yaz sonunun çiçeği
Hayıt, Akdeniz kökenli bir çalıdır. Bilimsel adı Vitex agnus-castus’tur ve o da ballıbabagiller ailesindendir. Kumlu zeminlerde, alüvyal topraklarda ve denize yakın kayalık alanlarda yetişir. Gökçeada’da dere yataklarında ve kıyıya yakın düzlüklerde görürsünüz.
Hayıtın arıcı için değeri çiçeklenme zamanından gelir. Türkiye bitkileri üzerine bir başvuru kaynağına göre hayıt haziran ile eylül ayları arasında çiçek açar. Bu, pek çok çiçeğin kuruduğu dönemdir. Hayıt, kekikten sonra arıların önüne ikinci bir sofra kurar.
Hayıtı çiçeklerinden tanırsınız. Dalların ucunda mor ve lila tonlarında uzun salkımlar açar. Yaprakları el biçiminde parçalıdır ve ezildiğinde keskin bir koku verir. Boyu kekikten çok daha uzundur; çoğu yerde insan boyunu bulan bir çalıdır.
Hayıt balı Türkiye’de araştırma konusu olmuştur. Aydın, Çanakkale, İzmir ve Muğla’da üretilen hayıt ballarının duyusal özelliklerini inceleyen akademik bir çalışma vardır. Bu balı ayrıca anlatmak için hayıt balı nedir yazısını hazırladık.
Dağ çiçekleri, çam ve meşe
«Dağ çiçekleri» tek bir bitkinin adı değildir. İlkbaharda adanın yamaçlarında ve meralarında açan yabani çiçeklerin tümünü anlatır. Hangi çiçeğin öne çıkacağı o yılın yağışına ve sıcaklığına bağlıdır. Çiçek balının her yıl biraz farklı olmasının nedeni de budur.
Orman tarafında iş değişir. Arı çamda ve meşede çiçeğe değil, ağacın üzerindeki salgıya gider. Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği bu tür balı salgı balı olarak adlandırır ve bitki nektarından elde edilen çiçek balından ayırır. Orman balımız Marmaros ormanındaki çam ve meşe palamudundan, bir de beyaz kekikten gelir.
Zeytin ayrı bir yerde durur. Adanın en yaygın tarım ağacıdır ve yamaçların görünümünü o belirler. Bir üniversite dergisinde yayımlanan makaleye göre Ladolia adlı zeytin ağacı Türkiye’de yalnız Gökçeada’da yetişir. Zeytinlikler ilaçlanmadığında altlarındaki yabani çiçekler arılar için açık kalır.
| Bitki | Adada nerede | Hangi balımızda |
|---|---|---|
| Kekik | Güneşli, taşlık yamaçlar | Çiçek balı |
| Hayıt | Dere yatakları, kıyıya yakın alanlar | Çiçek balı |
| Dağ çiçekleri | Meralar ve yamaçlar | Çiçek balı |
| Beyaz kekik | Orman açıklıkları | Orman balı |
| Çam ve meşe | Marmaros ormanı | Orman balı |
Bitki örtüsü balın tadını nasıl belirler
Arı kovana ne getirirse bal o olur. Nektarın geldiği bitki balın rengini, kokusunu ve tadını belirler. Kekik ağırlıklı bir bal ile hayıt ağırlıklı bir bal aynı arılıktan çıksa bile birbirine benzemez.
Bal Tebliği’nin çiçek balı ile salgı balını ayrı tanımlamasının nedeni de budur. Kaynak değişince ürün değişir. Çiçek balımızın açık rengi ve çiçeksi kokusu meradan ve yamaçtan, orman balımızın koyu rengi ve dolgun tadı Marmaros ormanından gelir.
Gökçeada’da bu fark mevsimle birlikte ilerler:
- İlkbaharda dağ çiçekleri açar, koloni büyür.
- Havalar ısındıkça kekik öne geçer.
- Yaz aylarında hayıt devreye girer.
- Çiçek azaldığında arılar ormana yönelir.
Bu sıra, arıcının yıllık işini de belirler. Mevsimlerin kovana nasıl yansıdığını arıcılık takvimi yazısında anlattık. Renk ve tat farklarının nedenleri için balın rengi ve tadı neden farklıdır yazısına da bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Gökçeada’da en çok hangi bitkiler yetişir
Meralarda dikenli bodur çalılar ve kokulu otlar, yamaçlarda zeytin, vadilerde çam ve meşe yaygındır. Bal açısından kekik, hayıt ve dağ çiçekleri öne çıkar.
Hayıt ne zaman çiçek açar
Hayıt haziran ile eylül ayları arasında çiçek açar. Bu yüzden yazın geç döneminde arılar için önemli bir kaynaktır.
Kekik balı ile çiçek balı aynı şey mi
Kekik balı bir çiçek balıdır. Bizim çiçek balımızda kekiğin yanında hayıt ve dağ çiçekleri de bulunur.
Orman balı hangi bitkilerden gelir
Orman balımız Marmaros ormanından gelir. Kaynakları çam, beyaz kekik ve meşe palamududur.
Aptesbozan nedir
Gökçeada meralarının tamamına yakınını kaplayan dikenli, bodur bir çalıdır. Adayı gezerken en sık göreceğiniz bitki odur.
Gökçeada’nın bitki örtüsü, adanın balını tarif etmenin en doğru yoludur: mera ve yamaçta kekik, hayıt ve dağ çiçekleri; ormanda çam ile meşe. Bu bitkilerin kavanozdaki karşılığını görmek için çiçek balımıza bakabilirsiniz.