Arıcılık takvimi dört döneme ayrılır: kışın koloni kovanın içinde bekler, ilkbaharda büyür, yazın bal depolar, sonbaharda kışa hazırlanır. Arıcının işi de bu döngüye uyar. Tarihler bölgeden bölgeye değişir; ölçü takvim yaprağı değil, hava sıcaklığı ve çiçeklenmedir.
Ege kıyılarında ve Gökçeada’da da durum aynıdır. Aşağıda her mevsimde kovanın içinde ne olduğunu ve arıcının ne yaptığını sırayla bulacaksınız.
Bir kovanda üç tür arı yaşar: yumurtlayan tek bir ana arı, işlerin tamamını gören işçi arılar ve erkek arılar. Takvimdeki her dönem, bu üçünün sayısındaki ve işindeki değişimle ilgilidir.
Kış: kovan kapalı, arıcı hazırlıkta
Soğuk aylarda arılar kovandan çok az çıkar. Petekler üzerinde bir araya toplanır ve yazdan kalan balı tüketerek kışı geçirirler. Koloninin kışı nasıl geçireceği, büyük ölçüde sonbaharda yapılan işlere bağlıdır.
Arıcı bu dönemde kovanı açmaz. Açılan her kapak içerideki ısıyı dışarı verir. Yapılan iş dışarıdan gözlemdir: kovan yerinde duruyor mu, uçuş deliği açık mı, rüzgâr ya da su zarar vermiş mi.
Kış aynı zamanda atölye mevsimidir. Çerçeveler onarılır, boş kovanlar temizlenir, yeni sezonun malzemesi hazırlanır.
Kışın en büyük tehlikesi soğuk değil, açlık ve nemdir. Yeterli balla ve kuru bir kovanda kışa giren güçlü bir koloni soğuğu atlatır. Bu yüzden kışın yapılacak işlerin çoğu aslında sonbaharda yapılmış olmalıdır.
İlkbahar: ilk kontrol ve koloninin büyümesi
Sezon ilk kontrolle açılır. Ankara Üniversitesi’nin açık ders malzemeleri arasındaki ilkbahar dönemi çalışmaları ders notuna göre ilk bakım, hava sıcaklığı 14 derecenin üzerine çıktığında yapılır. Bu kontrol kısa tutulur ki yavrular üşümesin.
İlk kontrolde arıcı üç şeye bakar:
- Ana arı: Ana arının kendisini ya da günlük yumurtayı görmek yeterlidir.
- Besin: Kovanda yeterli bal ve polen var mı? Ders notuna göre kovandaki bal yılın hiçbir döneminde 10 kilogramın altına düşmemelidir.
- Hastalık ve zararlılar: Peteklerin ve arıların görünümü kontrol edilir.
Hava 20 derece dolayına ulaştığında kovan aktarımı yapılır. Koloni, kışı geçirdiği kovandan temizlenmiş bir kovana alınır. Zayıf koloniler birleştirilir.
Besin eksikse arıcı önce elindeki ballı petekleri verir. Ballı petek yoksa bal ve pudra şekerinden hazırlanan kek kullanılır. Ders notu yavru üretiminin sürmesi için her kovanda üç dört çerçeve polen bulunmasını da önerir.
İlkbaharda bir de teşvik beslemesi yapılır. Amaç, koloninin ana nektar akımına çok sayıda tarlacı arıyla girmesidir. Aynı kaynağa göre bu beslemeye yöredeki ana nektar akımından en az altı hafta önce başlanır ve akımdan yedi gün öncesine kadar sürdürülebilir. Nektar akımı başladıktan sonra şurup verilmez.
Aynı kaynağa göre sezon başında genç ve sağlıklı ana arısı, üç dört çerçeve yavrusu ve beş altı çerçeve ergin arısı olan bir koloni, iki üç ay içinde güçlü bir üretim kolonisine dönüşebilir. İlkbaharın bütün işi bu büyümeyi desteklemektir.
Oğul mevsimi
Koloni kalabalıklaşınca çoğalmak ister. Ana arının bir bölüm işçi arıyla birlikte kovanı terk etmesine oğul verme denir. Ders notuna göre oğulla birlikte kovandaki arıların yüzde 30 ile 70’i gider.
Bu, bal verimi açısından büyük bir kayıptır. Arıcı peteklerin alt ve yan kenarlarındaki ana arı yüksüklerini izler, kovanı havalandırır ve koloniye yer açar. Oğul çıkmışsa konduğu daldan alınıp boş bir kovana yerleştirilir.
Oğulun nedenleri arasında ders notu şunları sayar: ana arının yaşlanması, kovanın havasız kalması, arıların yer darlığı çekmesi ve kovanın aşırı güneş altında durması. Bu yüzden ilkbaharda genç ana arı, gölgeli bir arılık ve zamanında verilen boş petek en etkili önlemlerdir.
Yaz: nektar akımı ve bal hasadı
Yaz, kovanın en kalabalık ve en çalışkan olduğu dönemdir. Çiçeklerin bol nektar verdiği haftalara nektar akımı denir. Arıcı bu döneme güçlü koloniyle girmeyi hedefler ve kovanın üstüne bal için ek kat koyar.
Kovanların nerede durduğu da önemlidir. Aynı ders notuna göre nektar kaynağına 600 metre uzaklıktaki bir kolonide arılar taşıdıkları nektarın yaklaşık yüzde 20’sini yolda harcar. Bu yüzden kovanlar çiçeğe yakın konur.
Çiçeğin azaldığı günlerde yağmacılık görülebilir. Güçlü koloniler zayıf ya da anasız kovanların balını almaya çalışır. Arıcı bu dönemde uçuş deliklerini daraltır, kovanları uzun süre açık tutmaz ve arılığın çevresinde bal ya da şurup bulaşığı bırakmaz.
Gökçeada’da sıra genel olarak şöyle işler: önce dağ çiçekleri ve kekik, ardından hayıt gelir. Hayıt, haziran ayından eylüle kadar çiçek açabilen bir çalıdır ve yazın geç dönemini doldurur. Çiçek azaldığında arılar Marmaros ormanına, yani çam ve meşeye yönelir. Gökçeada’nın bal bitkileri yazısında bu bitkileri tek tek anlattık.
Hasat, arıların petek gözlerini ince bir mum tabakasıyla kapatmasından, yani sırlamasından sonra yapılır. Sırlanmış petek, balın olgunlaştığını gösterir.Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği süzme balı, sırları alınan yavrusuz peteklerden santrifüj yoluyla elde edilen bal olarak tanımlar. Çerçeveler kovandan alınır, sırları açılır ve bal süzülür. Aşamaları bal hasadı nasıl yapılır yazısında bulabilirsiniz.
Sonbahar: kışa hazırlık
Tarım ve Orman Bakanlığı’nın arıcılıkta sonbahar bakımı duyurusuna göre sonbahar bakımı bal hasadından sonra başlar. Zamanı bölgeye göre değişir, genellikle eylül ayına denk gelir. Amaç koloninin kışa güçlü girmesidir.
Bakanlık bu dönemde dört kontrolü sayar:
- Kolonideki bal ve polen stoku
- Koloninin gücü
- Ana arının durumu
- Hastalık kontrolleri
Sonbahar, takvimin en az görünen ama en belirleyici dönemidir. Ankara Üniversitesi ders notu bunu açıkça söyler: ilkbahardaki arı varlığını belirleyen, sonbaharda yapılan uygulamalardır. Hasatta kovandan alınan bal kadar kovanda bırakılan bal da önemlidir.
Aynı ders notu koloni ölümlerinin çoğunlukla erken ilkbaharda görüldüğünü, bunun da sonbahar uygulamalarının eksik kalmasıyla ilgili olduğunu belirtir. Besin stokunun tükenmesi ve sonbaharda yeterince genç işçi arı yetişmemiş olması başlıca nedenlerdir.
Arıcılık takvimi özet tablosu
| Mevsim | Kovanda | Arıcıda |
|---|---|---|
| Kış | Koloni petekler üzerinde toplanır, stok balı tüketir | Dışarıdan gözlem, malzeme hazırlığı |
| İlkbahar | Yavru artar, koloni büyür, oğul eğilimi başlar | İlk kontrol, kovan aktarımı, oğul önlemleri |
| Yaz | Nektar akımı, bal depolanır ve sırlanır | Ek kat verme, hasat |
| Sonbahar | Koloni küçülür, kış arıları yetişir | Stok, ana arı ve hastalık kontrolü |
Sık sorulan sorular
Arıcılık sezonu ne zaman başlar
Sezon, hava sıcaklığı 14 derecenin üzerine çıktığında yapılan ilk ilkbahar kontrolüyle başlar. Bu tarih kıyıda erken, yüksek kesimlerde geç gelir.
Bal ne zaman hasat edilir
Bal, petek gözleri sırlandıktan sonra hasat edilir. Tarihi o yörenin çiçeklenmesi belirler; çiçek balı ile orman balının hasadı aynı haftaya denk gelmeyebilir.
Arılar kışın uyur mu
Hayır, kış uykusuna yatmazlar. Kovanın içinde bir arada durur ve depoladıkları balla beslenirler.
Arılar balı nasıl yapıyor
Nektarı toplar, kovanda işler, suyunu azaltır ve petekte olgunlaştırırlar. Süreci arılar balı nasıl yapar yazısında adım adım anlattık.
Arıcılık takvimi kısaca şudur: kışın beklemek, ilkbaharda büyütmek, yazın toplamak, sonbaharda korumak. Bu döngünün sonunda kavanoza giren balı görmek için mağazamıza bakabilirsiniz.