Arı sütü, genç işçi arıların başlarındaki salgı bezlerinden ürettiği, beyaz renkli ve peltemsi bir kovan besinidir. «Arı sütü nedir» diye soranların çoğu onu bal gibi depolanan bir ürün sanır; oysa arı sütü petekte biriktirilmez, üretildiği anda larvalara ve ana arıya verilir. Kovanda ana arının yetişmesini sağlayan besin budur. Bu yazı arı sütünün ne olduğunu, kovanda ne işe yaradığını, arıcının onu nasıl elde ettiğini ve nasıl saklandığını anlatır.
Arı sütü nedir ve arılar onu nasıl üretir
Tarım ve Orman Bakanlığı’nın arı ürünleri sayfası arı sütünü şöyle tanımlar: 6 ile 12 günlük genç işçi arıların baş kısmındaki salgı bezlerinden salgılanan, beyaz renkli, peltemsi ve hafif acımtırak bir madde. Akademik kaynaklar bu bezleri yutak üstü (hipofarengeal) ve çene (mandibular) bezleri olarak adlandırır.
Arı sütü dışarıdan toplanan bir madde değildir. Nektar ve polen çiçekten gelir, propolis bitki reçinesinden; arı sütü ise arının kendi bedeninde üretilir. Bunun ham maddesi, genç arıların yediği polen ve baldır. Polenin kovandaki yerini arı poleni yazısında anlattık.
Kovanda her yaştaki arının ayrı bir görevi vardır. Yavruya bakan genç işçilere bakıcı arı denir. Arı sütünü salgılayan ve gözlerdeki larvalara bırakan onlardır. Arı yaşlandıkça bu görev sona erer ve işçi arı başka işlere geçer.
Arı sütü kovanda ne işe yarar
Arı sütünün kovandaki iki görevi vardır: larvaları beslemek ve ana arıyı beslemek. Yumurtadan çıkan bütün larvalar ilk günlerinde arı sütü alır. İşçi olacak larvalar kısa süre sonra bal ve polen karışımına geçirilir.
Ana arı olacak larva için durum farklıdır. Bu larva, ana arı yüksüğü denen büyük ve sarkık bir gözde yetişir ve larva döneminin tamamında arı sütüyle beslenir.
İşçi arı ile ana arı aynı tür yumurtadan çıkar. Aralarındaki farkı belirleyen, larva dönemindeki beslenmedir. Bir larvanın işçi mi ana arı mı olacağına koloni, ona verdiği besinle karar verir.
Arı sütü depolanmadığı için kovanda bal gibi hazır bir stok bulunmaz. Koloni ne kadar larva besliyorsa o kadar üretir. Arıcının arı sütü elde etmesini zorlaştıran da budur.
Arı sütü nasıl elde edilir
Arıcı, koloninin ana arı yetiştirme davranışından yararlanır. Kovana çok sayıda yapay yüksük verildiğinde bakıcı arılar bunları ana arı gözü sayar ve arı sütüyle doldurur. Bakanlığın tarif ettiği yöntem larva transferi olarak bilinir ve Doolittle yöntemi adını taşır.
- Boş bir çerçeveye dönebilen iki ya da üç çıta takılarak transfer çerçevesi hazırlanır.
- Bal mumundan ya da plastikten yapılmış, 8 ile 9 milimetre çapındaki yüksükler çıtalara yapıştırılır.
- Açık yavrulu bir petekten alınan günlük larvalar, transfer iğnesiyle tek tek yüksüklere aktarılır.
- Çerçeve, bir iki gün önceden hazırlanmış üretim kolonisine verilir.
- İki buçuk ile üç gün sonra çerçeve alınır, larvalar çıkarılır ve yüksüklerde biriken arı sütü toplanır.
Ardından yüksüklere yeniden larva aktarılır ve döngü baştan başlar. Bakanlığın verdiği bilgiye göre bir koloniye 100 ile 300 arasında yüksük taşıyan bir ile üç çerçeve verilebilir. Üretim kolonisi mevsim boyunca beslenir ve genç işçi arıyla desteklenir.
Bu teknik aslında ana arı yetiştiriciliğinin tekniğidir. Yüksükler kovanda bırakılırsa içlerindeki larvalar ana arıya dönüşür. Arı sütü üretiminde ise çerçeve, yüksükler besinle dolduğu sırada, yani birkaç gün içinde geri alınır. Aynı düzenek, alınma zamanına göre iki ayrı ürün verir.
Üretim için her koloni uygun değildir. Bakıcı arı sayısı yüksek, güçlü koloniler seçilir; çünkü arı sütünü salgılayan genç işçilerdir. Kovanda genç arı azaldığında yüksükler yeterince doldurulmaz. Arıcının koloniye düzenli olarak genç işçi arı ya da kapalı yavrulu petek vermesinin nedeni budur.
Neden az bulunan bir ürün
Miktar çok küçüktür. Bakanlığın kaynağına göre ortalama beş yüksükten bir gram arı sütü çıkar. Her yüksüğe larvanın elle aktarılması, çerçevenin gününde alınması ve ürünün hemen soğutulması gerekir. Bu yüzden arı sütü üretimi bal hasadına benzemez; ayrı ekipman, ayrı zaman ve el becerisi ister.
Arı sütünün görünüşü, kıvamı ve tadı
Taze arı sütü beyaz, opak ve peltemsi kıvamdadır. Balın tersine tatlı değildir; tadı hafif acımtırak ve ekşimsidir, kendine özgü bir kokusu vardır. İlk kez tadanlar bu yüzden şaşırabilir.
Bal ile arı sütü sık karıştırılır. Aşağıdaki tablo dört kovan ürününü kaynağı ve kovandaki görevi açısından karşılaştırır.
| Ürün | Kaynağı | Kovandaki görevi |
|---|---|---|
| Bal | Çiçek nektarı ya da bitki salgıları | Koloninin depolanan yiyeceği |
| Polen | Çiçek tozu | Yavruların ve genç arıların protein kaynağı |
| Propolis | Bitki reçineleri | Kovanın çatlaklarını kapatma ve kaplama |
| Arı sütü | Genç işçi arıların salgı bezleri | Larvaların ve ana arının besini |
Balın nasıl oluştuğunu arılar balı nasıl yapar yazısında, propolisi ise propolis nedir yazısında ayrıntısıyla bulabilirsiniz.
Arı sütü nasıl saklanır
Arı sütü, kovan ürünleri içinde saklanması en çok özen isteyenidir. Bal oda sıcaklığında yıllarca durabilir; arı sütü ise ısıya, ışığa ve havaya karşı hassastır. Bakanlığın önerisi açıktır: toplanan arı sütü koyu renkli cam kavanozlara alınır ve hemen buzdolabı gibi soğuk bir ortama konur.
Taze arı sütü aldıysanız şu kuralları izleyin:
- Ürünü eve gelir gelmez soğuğa koyun; soğuk zincirin kırılmamasına dikkat edin.
- Koyu renkli ve kapağı sıkı kapanan cam kabında tutun.
- Kavanozu yalnız kullanacağınız kadar süre dışarıda bırakın.
- Etiketteki saklama koşuluna ve son tüketim tarihine uyun.
Piyasada arı sütü tek başına satıldığı gibi balla karıştırılmış olarak da bulunur. Hangi biçimde olursa olsun etiketi okumak iyi bir alışkanlıktır. Etikette nelere bakılacağını bal etiketi nasıl okunur yazısında derledik.
Bir güvenlik notu: arı ürünlerine alerjisi olanlar arı sütü konusunda dikkatli olmalıdır. Sağlıkla ilgili sorularınız için hekime danışın.
Sık sorulan sorular
Arı sütü ile bal aynı şey mi?
Hayır. Bal, arıların nektardan yapıp petekte depoladığı tatlı bir üründür. Arı sütü ise genç işçi arıların salgı bezlerinden üretilir, depolanmaz ve tadı tatlı değildir.
Arı sütü neden «süt» diye anılır?
Adını beyaz renginden ve yavruları besleyen bir salgı olmasından alır. Memeli sütüyle bir ilgisi yoktur.
Arı sütünü hangi arılar üretir?
Yavru bakımıyla görevli genç işçi arılar üretir. Bakanlık kaynağı bu arıların yaşını 6 ile 12 gün olarak verir.
Arı sütü oda sıcaklığında durur mu?
Taze arı sütü için önerilen ortam soğuktur. Koyu renkli cam kapta ve buzdolabında saklanmalıdır. Balla karıştırılmış ürünlerde üreticinin etikete yazdığı saklama koşulu geçerlidir.
Özetle arı sütü, genç işçi arıların ürettiği, larvaları ve ana arıyı besleyen, depolanmayan bir kovan salgısıdır; yapay yüksüklerle az miktarda elde edilir ve soğukta saklanır. Kovanlarımızın öteki ürünlerini görmek için mağaza sayfamıza bakabilirsiniz.