Bal etiketi, kavanozun içindekini açmadan anlamanın tek yoludur. Etikette yazan «çiçek balı», «salgı balı», «süzme», «ham» ya da «filtre edilmiş» gibi sözcükler rastgele seçilmez; her birinin Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği’nde tanımı vardır. Bir bal etiketini doğru okumak için iki şeye bakarsınız: her gıdada bulunması gereken genel bilgiler ve bala özgü adlandırmalar. Bu yazı ikisini de sırayla açıklar.
Bal etiketi hangi kurallara göre yazılır
Türkiye’de balın etiketini iki metin belirler. İlki, bütün ambalajlı gıdalar için geçerli olan Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği’dir. İkincisi, yalnız balı düzenleyen Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği’dir (Tebliğ No: 2020/7). Tebliğ 22 Nisan 2020 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı ve 2012 tarihli önceki tebliği yürürlükten kaldırdı.
Tebliğin 13. maddesi, genel etiketleme kurallarının bal için de geçerli olduğunu söyler ve bunlara bala özgü ek kurallar getirir. Tarım ve Orman Bakanlığı tebliğde 2023 yılında değişiklik yaptı; bu değişiklik balın taklit ve tağşiş yönünden değerlendirilmesinde kullanılan karar ölçütleriyle ilgilidir. Mevzuat zaman içinde güncellenebildiği için bir konuda kesin bilgiye ihtiyaç duyarsanız yürürlükteki metne bakın.
Her bal kavanozunda arayacağınız temel bilgiler
Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği’nin 9. maddesi ambalajlı gıdalarda belirtilmesi zorunlu bilgileri sayar. Bal kavanozunda karşınıza çıkacak başlıcaları şunlardır:
- Gıdanın adı: «çiçek balı», «salgı balı» ya da «çam balı» gibi.
- Net miktar: kavanozdaki balın ağırlığı.
- Tavsiye edilen tüketim tarihi ya da son tüketim tarihi.
- Muhafaza koşulları: balın nasıl saklanacağı.
- Gıda işletmecisinin adı ya da ticari unvanı ve adresi.
- İşletme kayıt numarası: balın üretildiği ya da ambalajlandığı işletmenin numarası.
- Menşe ülke.
Aynı yönetmeliğin 11. maddesi bunlara parti işaretini ya da numarasını ekler. Parti numarası, bir sorun çıktığında ürünün hangi dolumdan geldiğini bulmaya yarar. Bu bilgilerden biri eksikse ya da etiket okunmuyorsa o kavanozu almadan önce bir kez daha düşünün.
Balın adı size ne söyler
Tebliğ balı önce kaynağına göre ikiye ayırır ve etikette bu adlardan birinin yazmasını ister. Çiçek balı bitki nektarından elde edilir. Salgı balı ise bitkilerin canlı kısımlarının salgılarından ya da bu kısımlar üzerinde yaşayan böceklerin salgılarından yapılır. Salgı balının kaynağı çam ise etikette «çam balı» yazar.
İki bal türünün farkını çiçek balı ile orman balının farkı yazısında ayrıntısıyla anlattık.
Bitki adı taşıyan ballar
«Ihlamur balı» ya da «ayçiçeği balı» gibi bir bitki adı etikete serbestçe yazılamaz. Tebliğe göre balın botanik kaynağı belirli olmalı ve bal o kaynağın duyusal, fiziksel, kimyasal ve polenle ilgili özelliklerini belirgin biçimde taşımalıdır. Etiketinde botanik kaynak yazan balın, tebliğin ekinde verilen polen oranlarıyla uyumlu olması gerekir.
Bölge adı taşıyan ballar
Bir bal, üretildiği bölgenin bitki örtüsüne ait özellikleri belirgin biçimde taşıyorsa adı o bölgenin coğrafi adıyla birlikte kullanılabilir. Tebliğ burada bir sınır koyar: bu kullanım coğrafi işaretten doğan haklara aykırı olamaz.
Üretim ve işlem biçimini anlatan ifadeler
Etiketin ikinci katmanı, balın peteğinden nasıl çıktığını anlatır. Tebliğdeki tanımlar aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.
| Etiketteki ifade | Tebliğe göre anlamı |
|---|---|
| Süzme bal | Sırları alınan yavrusuz peteklerden santrifüjle elde edilen bal |
| Petekli bal | Temel petekli çerçevede depolanan, peteğin tümü ya da büyük bölümü sırlanmış bal |
| Doğal petekli bal | Temel petek kullanılmadan, standart kovanda peteğiyle birlikte üretilen bal |
| Karakovan balı | Temel petek kullanılmadan, karakovanda peteğiyle birlikte üretilen bal |
| Sızma bal | Sırları alınmış peteklerden kendi akışıyla sızdırılan bal |
| Krem bal | Kontrollü koşullarda kristalize edilmiş süzme çiçek balı |
| Kristalize bal | Kendiliğinden kristalize olmuş süzme çiçek balı |
Tebliğ petekli ballarda peteğin en az yüzde 80’inin sırlanmış olmasını ister. Karakovan balı ve doğal petekli bal ise süzme bal olarak satılamaz. Petek ile süzme arasında seçim yapmakta zorlanıyorsanız petek bal mı süzme bal mı yazısı yardımcı olur.
«Kristalize bal» ifadesi bir kusuru değil bir durumu anlatır. Tebliğin bal tanımında balın doğası gereği kristallenebilen bir ürün olduğu açıkça yazar. Konunun ayrıntısı bal neden kristalleşir yazısındadır.
Ham bal, filtre edilmiş bal ve fırıncılık balı
Bu üç ifade balın gördüğü işlemi anlatır ve aralarındaki fark büyüktür.
- Ham bal: Tebliğe göre 45 °C’den yüksek ısıl işlem görmemiş ve 0,3 milimetreden büyük filtrelerle süzülmüş ballar «ham bal» olarak tanımlanabilir.
- Filtre edilmiş bal: 0,2 milimetrenin altında gözenekli malzemeyle süzülen, bu yüzden polen içeriği azalmış baldır. Etikette adı «filtre edilmiş bal» olarak yazılır ve polen miktarının azaltıldığı belirtilir.
- Fırıncılık balı: Yabancı tat ve kokusu olan, fermente olmaya başlamış ya da yüksek sıcaklıkta işlem görmüş, başka gıdalarda bileşen olarak kullanılmak üzere ayrılan baldır. Etiketinde «sadece pişirme amaçlı» ifadesi gıda adına yakın ve kolay görülür biçimde yer alır.
Filtre edilmiş bal ile fırıncılık balı bitki ya da bölge adı taşıyamaz. Tebliğ ayrıca kaynağı etikette belirtilen ballara filtre edilmiş bal eklenmesini yasaklar. Ham balı daha yakından tanımak için ham bal nedir yazısına bakabilirsiniz.
Bir not daha: tebliğe göre bala gıda katkı maddesi dahil dışarıdan hiçbir madde katılamaz ve aroma verici kullanılamaz. Bu kural bütün ballar için geçerlidir.
Etiketteki uyarı ve saklama bilgisi
Tebliğ her bal etiketinde şu ifadenin yer almasını zorunlu kılar: «1 yaşından küçük bebeklere bal yedirilmemelidir». Bu cümleyi kavanozda görmeniz gerekir.
Saklama için tebliğin taşıma ve depolama maddesi yol gösterir. Bal, dolumdan tüketiciye ulaşana kadar temiz ve kuru yerde, kokulardan uzak, doğrudan güneş ışığından korunarak ve 25 °C’yi aşmayacak biçimde muhafaza edilir. Evde de aynı ilkeyi uygulayabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Etikette «orman balı» yazabilir mi?
Tebliğin kaynağa göre kullandığı adlar çiçek balı ve salgı balıdır; çam kaynaklı salgı balı için çam balı adı da geçer. Gündelik dilde orman balı denen ballar bu sınıflamada salgı balı başlığına girer.
Ham bal ile süzme bal aynı şey mi?
Hayır. Süzme bal, balın petekten santrifüjle alındığını anlatır. Ham bal ise ısıl işlem ve filtre sınırıyla ilgili bir tanımdır. Bir bal hem süzme hem ham olabilir.
Etikette işletme kayıt numarası neden var?
Numara, balın üretildiği ya da ambalajlandığı kayıtlı gıda işletmesini gösterir. Böylece ürünün izi sürülebilir.
Bitki adı yazan her bal o bitkiden mi gelir?
Kural bunu gerektirir. Tebliğe göre bitki adı ancak bal o kaynağın özelliklerini belirgin biçimde taşıyorsa ve polen oranları tebliğin ekiyle uyumluysa kullanılabilir.
Özetle bal etiketi üç soruya yanıt verir: bal neyden yapıldı, petekten nasıl çıktı ve hangi işlemi gördü. Bu üç bilgiyi ve üreticinin adını okuyabiliyorsanız ne aldığınızı bilirsiniz. Gökçeada’da ürettiğimiz balların türlerini mağaza sayfamızda inceleyebilirsiniz.