Propolis nedir sorusuna en kısa yanıt şudur: arıların bitkilerin filiz ve tomurcuklarından topladığı reçineyi balmumu ve kendi salgılarıyla karıştırarak yaptığı yapışkan, reçinemsi bir maddedir. Arılar onu yemek için değil, kovanı onarmak ve düzenlemek için üretir. Tarım ve Orman Bakanlığı propolisi, kovan giriş deliğini, çatlakları ve kırıkları kapatmakta kullanılan bir arı ürünü olarak tanımlar.
Bu yazıda propolisin kovandaki işini, arıların onu nasıl topladığını, arıcının nasıl hasat ettiğini ve evde nasıl saklanacağını anlatıyoruz. Sağlıkla ilgili bir değerlendirme yapmıyoruz; bu tür sorular için hekiminize danışın.
Propolis neyden oluşur
Propolisin ham maddesi bitki reçinesidir. Uludağ Arıcılık Dergisi’nde yayımlanan bir derlemeye göre bal arıları bu reçineyi çam, okaliptüs, akçaağaç, kavak, kestane ve erik gibi ağaçların tomurcuk, yaprak ya da kabuk çatlaklarından toplar. Reçine kovanda balmumu ve arıların çeşitli salgılarıyla, kısmen de polenle karışır.
Kaynak bitki bölgeden bölgeye değiştiği için propolis de tek tip bir madde sayılmaz. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın arı ürünleri sayfasına göre rengi sarı, yeşil ya da kahverengi olabilir. Kokusu reçineyi andırır; tadı bala hiç benzemez, keskin ve buruktur.
Kıvamı sıcaklıkla değişir. Ilık havada yumuşak ve yapışkandır, ele ve alete bulaşır. Soğukta sertleşir ve kırılgan hâle gelir. Arıcılar hasat ve temizlik sırasında bu özellikten yararlanır.
Arılar propolisi nasıl toplar ve kovanda nasıl kullanır
Propolis toplamak işçi arıların işidir. Bakanlığın anlatımına göre arılar reçinemsi maddeyi bitkilerden alır ve arka bacaklarında kovana taşır. Kovanda bu madde balmumu ve bazı salgılarla karıştırılır.
Arılar propolisi kovanın belirli yerlerinde biriktirir: dip tahtası, çerçeve kenarları ve giriş deliğinin arkası. Aynı kaynağa göre kullanım yerleri şunlardır:
- Giriş deliği: Giriş deliğinin çevresi propolisle kapatılır.
- Çatlak ve kırıklar: Kovan gövdesindeki açıklıklar propolisle doldurulur.
- Çerçeveler: Çerçeve kenarları ve kovan parçaları birbirine propolisle tutturulur.
- Petek gözleri: Larvaların büyüyeceği gözler propolisle cilalanır.
Kovanı açan herkes bunu elleriyle fark eder. Çerçeveler yerlerine yapışmıştır ve arıcı onları el demiriyle oynatarak ayırır. Utah Eyalet Üniversitesi’nin arıcılık yayını propolisi, arıların kovanı kurarken kullandığı bir tür yapıştırıcı olarak anlatır ve bazı kovanların açılması güç olacak kadar sıkı yapıştırıldığını belirtir.
Her koloni aynı ölçüde propolis toplamaz. Aynı yayına göre kimi kovanda neredeyse hiç propolis bulunmaz, kimi kovanda ise bolca birikir. Bakanlık, Kafkas arısını iyi bir propolis toplayıcısı olarak anar.
Propolis kovandan nasıl toplanır
Arıcı propolisi iki yolla hasat eder. Utah Eyalet Üniversitesi’nin yayını bu iki yöntemi şöyle özetler.
| Yöntem | Nasıl yapılır | Özelliği |
|---|---|---|
| Kazıma | Kovan bakımı sırasında çerçevelerde ve kovan kenarlarında biriken fazla propolis kazınır. | Genellikle az miktar verir. |
| Propolis tuzağı | Küçük delikli, esnek bir ızgara kovanın en üst katının üzerine, kapağın altına yerleştirilir. | Arılar delikleri propolisle doldurur; propolis tek yerde toplanır. |
Tuzak, arıların açıklıkları kapatma alışkanlığına dayanır. Izgara biraz ışık alacak biçimde yerleştirilir; arılar bu boşlukları kapatmak için delikleri propolisle doldurur. Tuzak dolunca arıcı onu bir torbaya koyar ve buzdolabında ya da derin dondurucuda bekletir.
Soğukta sertleşen propolis ızgaradan kolay ayrılır. Izgara bükülür ya da sert bir yüzeye vurulur ve propolis parçalar hâlinde dökülür. Aynı yayına göre bir kovandan bir sezonda ortalama 50 ila 100 gram propolis alınabilir. Bu miktar, propolisin neden az bulunan bir arı ürünü olduğunu açıklar.
Kazıma yöntemi ek bir araç gerektirmez ama kovanın yüzeyinden kazınan propolise mum ve tahta parçaları karışabilir; bu yüzden ardından gelen temizleme adımı önemlidir. Tuzak ise propolisi tek bir yerde toplar ve hasadı kolaylaştırır. Hangi yöntem seçilirse seçilsin iş, propolisin soğukta sertleşme özelliğine dayanır.
Ham propolis nasıl temizlenir
Kovandan çıkan propoliste balmumu, tahta kıymığı ve başka kalıntılar bulunabilir. Üniversitenin önerdiği yöntem yalındır: sertleşmiş propolis küçük parçalara ayrılır ve soğuk su dolu bir kaba atılır. Propolis dibe çöker, yüzeye çıkan kalıntılar alınır ve işlem su temiz kalana kadar yinelenir.
Temizlenen propolis yağlı kâğıt serili bir tepsiye yayılır ve kurumaya bırakılır. Kurutma serin bir yerde, doğrudan güneş almadan yapılır; ısınan propolis yeniden yumuşayıp yapışkanlaşır.
Propolis hangi biçimlerde satılır
Ham propolis sert ve reçineli bir maddedir, olduğu gibi kullanmak pratik değildir. Bu yüzden çoğu zaman bir sıvı içinde çözündürülerek şişelenir. Çözücü ürüne göre değişir; etikette hangi sıvının kullanıldığı yazar.
Biz Gökçeada’daki çiftliğimizde propolisi zeytinyağında çözünmüş olarak sunuyoruz. Ürünün ayrıntılarını propolis sayfamızda bulabilirsiniz. Kovanın bir başka ürünü olan poleni ise arı poleni nedir yazımızda, arı sütünü arı sütü nedir yazımızda anlattık.
Propolis seçerken etiketi okuyun: içindekiler, üretici bilgisi, saklama koşulu ve tavsiye edilen tüketim tarihi orada yer alır. Kullanımla ilgili sorularınızı, özellikle çocuklar söz konusuysa, hekiminize yöneltin.
Propolis nasıl saklanır
Ham propolis için Utah Eyalet Üniversitesi’nin önerisi açıktır: temizlenip kurutulduktan sonra buzdolabında ya da derin dondurucuda saklanır. Soğuk, propolisin sert ve kuru kalmasını sağlar; sıcakta ise yumuşar ve birbirine yapışır.
Şişelenmiş ürünlerde belirleyici olan etikettir. Genel ölçü yine aynıdır: şişeyi kapağı sıkıca kapalı, serin bir yerde ve doğrudan güneş ışığından uzakta tutun. Ocağın yanı ve güneş alan pencere önü uygun yerler değildir.
- Şişeyi her kullanımdan sonra kapatın.
- Damlalığı ya da kaşığı temiz ve kuru tutun.
- Ürünü etikette yazan koşulda ve tarihe kadar saklayın.
Balın saklanması için benzer kurallar geçerlidir; ayrıntısı bal nasıl saklanır yazımızda.
Sık sorulan sorular
Propolis ile bal aynı şey mi?
Hayır. Bal, arıların nektar ya da bitki salgılarından yaptığı bir besindir. Propolis ise bitki reçinesinden yapılır ve kovanda yapı malzemesi olarak kullanılır.
Propolisin rengi neden farklı olur?
Renk, arıların reçineyi hangi bitkilerden topladığına bağlıdır. Tarım ve Orman Bakanlığı propolisin sarı, yeşil ya da kahverengi olabildiğini belirtir.
Arılar propolisi kovanın neresinde biriktirir?
Bakanlığın bilgisine göre dip tahtasında, çerçeve kenarlarında ve giriş deliğinin arkasında biriktirir. Çatlakları kapatmak ve petek gözlerini cilalamak için de kullanır.
Propolisi herkes kullanabilir mi?
Bu bir sağlık sorusudur ve yanıtı hekim verir. Arı ürünlerine alerjisi olanlar dikkatli olmalıdır; kullanmadan önce hekiminize danışın.
Özetle propolis, arıların bitki reçinesinden yapıp kovanın girişini, çatlaklarını ve petek gözlerini düzenlemekte kullandığı yapışkan bir maddedir; arıcı onu kazıyarak ya da tuzakla toplar ve serin yerde saklar. Arı ürünleriyle ilgili resmî bilgileri Tarım ve Orman Bakanlığı’nın arı ürünleri sayfasında, hasat ve temizlik ayrıntılarını Utah Eyalet Üniversitesi’nin propolis hasadı yayınında okuyabilirsiniz. Kovanlarımızın bulunduğu yeri tanımak için bal çiftliğimiz sayfasına bakın.