Arı poleni, bal arılarının çiçeklerden topladığı çiçek tozunu kendi salgıları ve bir miktar nektarla yoğurup küçük topçuklar hâline getirdiği arı ürünüdür. «Arı poleni nedir» sorusunun kısa yanıtı şudur: kovana taşınmak üzere paketlenmiş çiçek tozu. Arıcı bu topçukların bir bölümünü kovan girişindeki polen tuzağıyla toplar, kurutur ve kavanoza koyar. Aşağıda polenin çiçekten kovana yolculuğunu, kovandaki işlevini, nasıl toplandığını ve evde nasıl saklanacağını bulacaksınız.
Arı poleni çiçekten kovana nasıl gelir
Polen, çiçekli bitkilerin ürettiği ince tozdur. Tarlacı işçi arı çiçeğe konduğunda bu toz tüylü gövdesine yapışır. Arı tozu bacaklarıyla tarar, ağız salgısı ve biraz nektarla nemlendirip sıkıştırır.
Ortaya çıkan topçuklara pelet denir. Arı peletleri arka bacaklarındaki polen sepetçiklerinde taşır; bu yapının bilimsel adı korbikuladır. Kovan girişinde bacaklarında renkli yük taşıyan arılar görürseniz, o yük polendir.
Bir pelet tek bir çiçekten dolmaz. Arı sepetçiklerini doldurana kadar çiçekten çiçeğe gezer, sonra kovana döner ve yükünü bırakıp yeniden yola çıkar. Bu gidiş gelişler sırasında çiçekler arasında toz da taşınmış olur; arıların bitkiler için önemi buradan gelir.
Nektar ve polen aynı çiçekten gelse de kovanda ayrı işler görür. Nektar bala dönüşür, polen ise ayrı gözlerde depolanır. Nektarın yolculuğunu arıların balı nasıl yaptığını anlatan yazımızda okuyabilirsiniz.
Polen taneleri neden farklı renkte olur
Peletin rengi arının gittiği bitkiye göre değişir. En sık sarı tonları görülür; kırmızı, beyaz, mor, pembe ve siyaha yakın peletler de vardır. Aynı kavanozda farklı renkte tanelerin bulunması, arıların birden çok bitkiden polen topladığını gösterir. Adadaki kaynakları merak ediyorsanız Gökçeada’nın bal bitkileri yazısına göz atabilirsiniz.
Kovanda polen ne işe yarar
Bal koloninin şeker kaynağıdır, polen ise protein kaynağı. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın arı ürünleri sayfasına göre arılar amino asit, vitamin ve mineral ihtiyacını polenden karşılar. Aynı kaynak, kolonide polen kalmadığında yavru gelişiminin durduğunu belirtir.
Kovana gelen pelet olduğu gibi tüketilmez. Genç işçi arılar poleni petek gözlerine yerleştirir, bal ve kendi salgılarıyla karıştırır, üzerini ince bir tabakayla kapatır. Gözde mayalanan bu karışıma arı ekmeği ya da perga denir. Larvaların ve genç arıların beslenmesinde kullanılan depo budur.
Polen akışı mevsime ve çiçeklenmeye bağlıdır. Çiçeğin bol olduğu dönemde kovana giren polen artar, kuraklıkta ve kışın azalır. Koloninin yıl içindeki temposunu arıcılık takvimi yazısında mevsim mevsim anlattık.
Arı poleni nasıl toplanır
Arıcı poleni polen tuzağı denen bir düzenekle toplar. Tuzak, kovanın giriş deliğinin önüne ya da tabanına takılır. Arı içeri girerken ızgaradan geçer, bacağındaki peletlerin bir bölümü sıyrılıp alttaki çekmeceye düşer.
Bakanlığın anlatımına göre iyi bir polen hasadı için şu koşullar aranır:
- Arılığın çevresinde bol polen veren bitkiler bulunur.
- Koloni güçlüdür ve kovanda yavru vardır.
- Tuzağın çekmecesinde biriken polen her gün ya da iki günde bir alınır.
Çekmecenin sık boşaltılması önemlidir, çünkü taze polen nemlidir ve bekledikçe bozulmaya yatkın hâle gelir. Toplamada gözetilen bir başka nokta, koloninin kendi ihtiyacı olan poleni kovana taşımayı sürdürebilmesidir. Polen arının kendi besinidir; arıcı yalnız bir bölümünü alır.
Toplanan polen nasıl kurutulur ve temizlenir
Tuzaktan çıkan polen yumuşak ve nemlidir. Akademik derlemelere dayanan ansiklopedi maddelerinde taze polenin nem oranı yüzde 21 ile 30 arasında verilir. Bu nemle uzun süre dayanmadığı için ya hemen soğutulur ya da kurutulur.
Bakanlık kurutma için iki yol tarif eder. İlki, sıcaklığı 40 °C’yi geçmeyen havalandırmalı kurutma dolabıdır. İkincisi, doğrudan güneş almayan, havadar ve sıcak bir yerde poleni sermektir. Serilen tabakanın kalınlığı 1 santimetreyi geçmez ve polen ara ara karıştırılır. Hedef, nemi yaklaşık yüzde 7’ye indirmektir.
Kuruyan polen ince elekten geçirilir ve hafif bir hava akımıyla temizlenir. Böylece arı kanadı, petek kırıntısı gibi yabancı parçalar ayrılır.
| Aşama | Ne yapılır |
|---|---|
| Toplama | Polen tuzağının çekmecesi her gün ya da iki günde bir boşaltılır |
| Kurutma | 40 °C’yi geçmeyen dolapta ya da gölge ve havadar yerde, en çok 1 cm kalınlıkta |
| Temizleme | İnce elek ve hava akımıyla yabancı parçalar ayrılır |
| Saklama | Hava almayan cam kavanozda, uzun süre için buzdolabında |
Arı poleni nasıl saklanır
Polen nemi ve kokuyu kolay çeker. Bu yüzden hava almayan bir cam kavanoz en uygun kaptır. Bakanlığın önerisine göre 1 ile 4 hafta arasındaki kısa süreler için oda sıcaklığı yeterlidir. Daha uzun süre saklayacaksanız 4 ile 5 °C arası, yani ev tipi bir buzdolabı uygun ortamı sağlar.
Evde şu noktalara dikkat etmeniz yeterli olur:
- Kavanozun kapağını her kullanımdan sonra sıkıca kapatın.
- Poleni kuru bir kaşıkla alın; kavanoza su damlası girmesin.
- Kavanozu ocak, fırın ve güneş alan pencere kenarından uzak tutun.
- Buzdolabında keskin kokulu yiyeceklerin yanına açık hâlde koymayın.
Piyasada polen iki biçimde bulunur: kurutulmuş ve taze. Kurutulmuş polen yukarıdaki kurallarla saklanır. Kurutulmamış taze polen ise ancak soğukta dayanır; kaynaklarda dondurucu sıcaklığında uzun süre saklanabildiği belirtilir. Hangisini aldığınızı etiketten kontrol edin ve üreticinin yazdığı saklama koşuluna uyun.
Kavanozu açtığınızda tanelerin kuru, ayrı ayrı ve dökülgen olmasına bakın. Tanelerin birbirine yapışıp topaklanması, polenin nem aldığını gösterir. Nem alan polen kısa sürede bozulabileceği için kavanozu buharlı ortamlarda, örneğin kaynayan çaydanlığın yanında açık bırakmayın.
Polenin tadı ve kokusu toplandığı bitkilere göre değişir. Mutfakta genellikle çiğ kullanılır: yoğurdun, meyvenin ya da bal sürülmüş ekmeğin üzerine serpilir. Tanelerin sert gelmesi hâlinde bir kaşık bala karıştırıp birkaç dakika bekletmek yumuşamasını sağlar.
Bir güvenlik notu: arı ürünlerine ya da çiçek tozuna alerjisi olanlar polen konusunda dikkatli olmalıdır. Sağlıkla ilgili sorularınız için hekime danışın.
Polen, bal ve propolis arasındaki fark
Üç ürün de kovandan çıkar ama kaynakları ve görevleri ayrıdır. Bal nektardan ya da salgıdan yapılır ve koloninin kışlık yiyeceğidir. Polen çiçek tozudur ve yavruların beslenmesinde kullanılır. Propolis ise arıların bitki reçinelerinden topladığı, kovanın çatlaklarını kapatmakta kullandığı yapışkan maddedir.
Propolisi ayrı bir yazıda ele aldık; propolis nedir yazısında arıların onu neden ürettiğini ve nasıl saklandığını bulabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Arı poleni ile çiçek poleni aynı şey mi?
Kaynağı aynıdır ama ürün farklıdır. Çiçek poleni bitkinin ürettiği tozdur. Arı poleni ise arının bu tozu salgısı ve nektarla yoğurup pelet hâline getirdiği biçimdir.
Arı ekmeği ile arı poleni arasındaki fark ne?
Arı poleni kovan girişinde, depolanmadan önce toplanır. Arı ekmeği ise petek gözüne yerleştirilip bal ve arı salgılarıyla karışarak mayalanmış polendir.
Polen buzdolabında mı saklanır?
Birkaç hafta içinde bitecekse serin ve kuru bir dolap yeterlidir. Daha uzun süre için kapağı sıkı kapalı cam kavanozda, buzdolabında saklamak önerilir.
Arı poleni neden kurutulur?
Taze polen nemlidir ve bu hâliyle çabuk bozulur. Kurutma nemi düşürür, böylece polen kavanozda daha uzun süre dayanır.
Özetle arı poleni, arıların yavrularını beslemek için kovana taşıdığı çiçek tozudur; tuzakla toplanır, düşük ısıda kurutulur ve hava almayan kavanozda saklanır. Gökçeada’daki kovanlarımızdan gelen poleni polen ürün sayfasında inceleyebilirsiniz.