Gökçeada balı, Türkiye’nin en büyük adasında, arıların yalnız adanın kendi bitkilerinden topladığı nektar ve salgılarla oluşan baldır. Onu farklı kılan şey tek bir özellik değildir. Denizle çevrili bir coğrafya, kekik ve hayıt gibi kokulu bitkiler, dağ çiçekleri ve adanın kuzeyindeki orman bir araya gelir. Kavanozdaki tat, koku ve renk bu bitki örtüsünün o yılki halini yansıtır.
Gökçeada Bal Çiftliği olarak kovanlarımız bu adada durur. Aşağıda balın nereden geldiğini, hangi türlerinin olduğunu ve seçerken neye bakabileceğinizi anlatıyoruz.
Gökçeada balı nereden gelir
Gökçeada, Çanakkale’ye bağlı bir ilçedir ve anakaradan denizle ayrılır. Adaya ulaşım Gelibolu Yarımadası’ndaki Kabatepe Limanı’ndan kalkan feribotlarla sağlanır. Bu konum arıcılık açısından önemlidir. Adadaki bir kovanın arıları, uçuş alanı içindeki bitkilerden, yani adanın kendi örtüsünden beslenir.
Çanakkale arıcılığını inceleyen bir üniversite araştırması, ilin arıcılık için uygun ve zengin bir bitki örtüsüne sahip olduğunu, ağırlıklı olarak çiçek balı, bunun yanında çam balı da üretildiğini belirtir. Aynı çalışma, Kazdağları çevresi ile Gökçeada’da yerli arı ırklarının bulunduğunu da kaydeder. Bal, bu arıların yaz boyunca taşıdığı nektarın petekte olgunlaşmasıyla ortaya çıkar. Arı nektarı kovana getirir, kendine özgü maddelerle değiştirir, suyunu azaltır ve petekte depolar.
Arıcının yılı adanın mevsimlerine göre şekillenir. Baharda açan ilk çiçeklerle koloniler güçlenir, yaz aylarında kekik ve hayıt devreye girer. Bal, arılar petek gözlerini sırladıktan sonra, yani olgunlaştığında alınır. Hangi çiçeğin ne kadar süre açtığı her yıl havaya göre değiştiği için hasadın miktarı ve zamanı da yıldan yıla oynar. Bu yüzden iki ayrı yılın balını yan yana koyduğunuzda küçük farklar görmeniz doğaldır.
Adanın balını farklı kılan etkenler
Balın karakterini arının hangi bitkiye gittiği belirler. Gökçeada’da bu soruya verilen yanıt, adanın doğal yapısında saklıdır.
Kekik, hayıt ve dağ çiçekleri
Adanın yamaçlarında kekik, dere yataklarında ve yol kenarlarında hayıt, yükseklerde ise mevsime göre değişen dağ çiçekleri açar. Çiçek balımız bu üç kaynaktan gelir. Kekik bala otsu ve belirgin bir koku katar, hayıt yazın ortasında arılara nektar sunar, dağ çiçekleri ise her yıl biraz farklı bir karışım oluşturur. Bitkileri tek tek tanımak isterseniz Gökçeada’nın bal bitkileri yazımıza göz atabilirsiniz.
Marmaros ormanı
Adanın kuzeyinde, Marmaros Şelalesi’nin de bulunduğu bölgede ormanlık bir alan uzanır. Orman balımız bu ormandan gelir. Kaynağında çam, beyaz kekik ve meşe palamudu vardır. Bu yüzden rengi ve tadı çiçek balından ayrılır.
Sakin bir ada
Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın bilgilerine göre adada 2002 yılından beri organik tarım çalışmaları yürütülüyor. Ada, Haziran 2011’de Cittaslow, yani sakin şehir unvanını aldı. Çanakkale arıcılığı üzerine yapılan araştırma da ilde organik arıcılık çalışmalarının Gökçeada ve Ezine ilçelerinde yürütüldüğünü belirtir. Bunlar adanın genel tarım ortamına dair bilgilerdir. Tek tek ürünlerin belgesi ise ayrı bir konudur ve etikette yazar.
Gökçeada’da hangi ballar üretilir
Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği balı kaynağına göre iki gruba ayırır. Çiçek balı bitki nektarından elde edilir. Salgı balı ise bitkilerin canlı kısımlarının ya da bu kısımlar üzerinde yaşayan bitki emici böceklerin salgılarından oluşur. Gökçebal’de iki bal çeşidi bulunur.
| Bal | Kaynağı | Geldiği yer |
|---|---|---|
| Çiçek balı | Kekik, hayıt ve dağ çiçekleri | Adanın yamaçları ve kırları |
| Orman balı | Çam, beyaz kekik ve meşe palamudu | Marmaros ormanı |
İki bal arasındaki farkı daha ayrıntılı okumak için çiçek balı ile orman balı arasındaki fark yazısına bakabilirsiniz. Baldan başka, zeytinyağında çözünmüş propolis ve polen de çiftliğimizin ürünleri arasındadır.
Propolis, arıların bitkilerden topladığı reçinemsi maddeyi kovanda kullanmak üzere işlemesiyle oluşur. Polen ise arıların çiçeklerden topladığı çiçek tozudur. İkisi de baldan farklı ürünlerdir ve tatları, kullanımları ayrıdır. Bu ürünleri propolis nedir yazısında ayrıca ele aldık.
Gökçeada balının tadı, rengi ve kıvamı
Aynı adadan, hatta aynı kovandan çıkan bal her yıl birebir aynı olmaz. Yağışın zamanı, baharın uzunluğu ve hangi çiçeğin o yıl bol açtığı tadı ve rengi etkiler. Kekiğin bol olduğu yıllarda koku daha belirgin olur. Orman balı ise genelde daha koyu görünür ve damakta daha uzun kalır.
Kıvam da zamanla değişebilir. Bal Tebliği balı tanımlarken onun doğası gereği kristallenebilen bir ürün olduğunu açıkça yazar. Yani kavanozun dibinde ya da tamamında oluşan şekerlenme, balın yapısından gelen bir değişimdir. Kristalleşen balı yeniden akışkan hale getirmenin yolunu bal neden kristalleşir yazısında anlattık.
Sofrada nasıl kullanılır
Gökçeada balının en yalın hali kahvaltıdadır. Bir dilim ekmeğin, sade yoğurdun ya da taze peynirin yanında kokusu en net biçimde anlaşılır. Çiçek balı hafif ve çiçeksi yapısıyla meyveyle, yoğurtla ve bitki çaylarıyla iyi anlaşır. Orman balı daha dolgun tadıyla tahinle, cevizle ve tam buğday ekmeğiyle güzel bir eş olur.
Mutfakta kullanırken balı yemeğin sonuna doğru eklemek kokusunu korur. Salata soslarında zeytinyağı ve limonla, fırın sebzelerinde ise son dakikada gezdirilerek kullanılabilir. Güçlü baharatlarla birlikte kullanıldığında balın kendi kokusu geri planda kalır, bu yüzden sade tarifler onu daha iyi gösterir.
Gökçeada balı alırken nelere bakılır
Bir kavanoz bal hakkında en güvenilir bilgi etiketinde ve üreticisinde bulunur. Şu noktalar seçim yaparken işinizi kolaylaştırır:
- Kaynak: Etikette balın çiçek balı mı, salgı balı mı olduğu yazar. Tebliğe göre bal etikette kaynağına göre adlandırılır.
- Bölge adı: Tebliğ, bir balın bölge adıyla anılabilmesi için o bölgenin bitki örtüsüne ait özellikleri belirgin biçimde taşımasını şart koşar.
- Üretici: Balın kimin kovanından çıktığını bilmek, soru sorabileceğiniz bir muhatap olması demektir.
- Yol: Balın kovandan sofranıza kaç elden geçerek geldiğini sorun.
Gökçebal’de bal üreticiden tüketiciye aracısız ulaşır. Siparişler kargo ile Türkiye’nin her yerine gönderilir. Tebliğin tam metnini okumak isterseniz Resmî Gazete’de yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği herkese açıktır.
Balı evde saklamak da zor değildir. Kavanozun kapağını sıkı kapatın, serin ve kuru bir dolapta, güneş almayan bir yerde tutun. Kavanoza ıslak kaşık sokmamak yeterli bir alışkanlıktır.
Sık sorulan sorular
Gökçeada balı çiçek balı mıdır?
Adada hem çiçek balı hem orman balı üretilir. Bizim çiçek balımız kekik, hayıt ve dağ çiçeklerinden, orman balımız Marmaros ormanındaki çam, beyaz kekik ve meşe palamudundan gelir.
Gökçeada balı kristalleşir mi?
Kristalleşebilir. Bal Tebliği balı doğası gereği kristallenebilen bir ürün olarak tanımlar. Kristalleşme hızı balın kaynağına ve saklama koşuluna göre değişir.
Adaya gelmeden Gökçeada balı alınabilir mi?
Evet. Siparişler kargo ile Türkiye’nin her yerine gönderilir. Adaya gelenler ise çiftliğe uğrayabilir; gelmeden önce 0532 795 09 58 numarasını aramak yeterlidir.
Bal küçük çocuklara verilir mi?
1 yaşından küçük çocuklara bal verilmez. Arı ürünlerine alerjisi olanlar dikkat etmeli; sağlıkla ilgili sorular için hekime danışın.
Kısaca Gökçeada balını farklı kılan, denizle çevrili bir adanın kekiği, hayıtı, dağ çiçekleri ve ormanıdır. Bu bitkilerin sofradaki karşılığını tatmak için Gökçeada çiçek balı sayfasına bakabilirsiniz.