Organik bal, organik tarım mevzuatındaki kurallara göre üretilen, üretimi yetkilendirilmiş bir kuruluşça kontrol edilen ve sertifikalandırılan baldır. «Organik bal nedir» sorusunun yanıtı bu yüzden bir tat ya da renk tarifi değildir; bir üretim ve denetim sistemidir. Bir bala organik diyebilmek için arılığın yeri, kovanın malzemesi, arıların beslenmesi ve hastalıkla mücadele yöntemi kurallara uymalı, bütün bunlar da kayıt altında olmalıdır. Aşağıda bu kuralları ve sertifikanın nasıl verildiğini bulacaksınız.
Organik bal nedir, hangi kurala dayanır
Türkiye’de organik üretimin ayrıntılarını Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik belirler. Yönetmelik 18 Ağustos 2010 tarihli ve 27676 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı, sonraki yıllarda birkaç kez değiştirildi. Arıcılıkla ilgili kurallar «Organik arı yetiştiriciliği» başlıklı 22. maddede toplanmıştır.
Buradan çıkan ilk sonuç şudur: «organik» bir pazarlama sıfatı değil, hukuki bir terimdir. Bir bal ne kadar özenle üretilmiş olursa olsun, bu yönetmeliğe göre kontrol edilip sertifikalandırılmadıysa organik adını taşıyamaz. «Doğal», «köy balı» ya da «ham bal» gibi ifadeler organikle aynı anlama gelmez.
Organik arıcılıkta arılığın yeri
Arı, kovandan kilometrelerce uzağa uçabilir ve nereye konacağını arıcı belirleyemez. Yönetmelik bu yüzden kovanın kendisinden önce çevresine bakar. Kovanların yerleşimiyle ilgili kurallar şöyledir:
- Arılar için yeterli miktarda doğal nektar, balözü ve polen kaynağı bulunmalı, suya erişim olmalıdır.
- Üretim bölgesinin 3 kilometre yarıçapındaki nektar ve polen kaynakları; organik olarak üretilen ürünlerden, doğal bitki örtüsünden ya da arı ürünlerinin organik niteliğini etkilemeyecek bitki örtüsünden oluşmalıdır.
- Kovanlar kent merkezleri, otoyollar, sanayi bölgeleri ve atık merkezleri gibi kirlenmeye yol açabilecek kaynaklardan uzak olmalıdır.
- Karantina tedbiri uygulanan ve uçakla ilaçlama yapılan alanlarda organik arıcılık yapılamaz.
- Kovanlar başka bir yere ancak yetkilendirilmiş kuruluşun bilgisi dahilinde taşınır.
Bu koşullar, yoğun tarım ve sanayinin uzağındaki bölgeleri organik arıcılık için elverişli kılar. Adadaki durumu Gökçeada’da organik tarım ve arıcılık yazısında ele aldık.
Kovan, balmumu ve besleme kuralları
Yönetmelik kovanın içine de ayrıntılı kurallar getirir. Kovanlar çevreye ve arı ürünlerine risk getirmeyen doğal malzemelerden yapılır. Kimyasal boyayla boyanamaz; propolis, balmumu ve bitki yağları gibi doğal ürünlerle kaplanır.
Balmumu ayrı bir başlıktır. Yeni çerçeveler için balmumu organik üretim yapan birimlerden sağlanır. Geçiş sürecinde kovandaki balmumu, organik arıcılıktan gelen balmumuyla değiştirilir. Organik balmumu bulunamazsa konvansiyonel balmumu ancak analize dayanarak ve yetkilendirilmiş kuruluşun izniyle kullanılabilir.
Besleme kuralı serttir. Kolonileri beslemeye yalnız kovanlar zor iklim koşulları yüzünden tehdit altındaysa izin verilir. Besleme organik bal, organik şeker şurubu ya da organik şekerle yapılır ve kayda geçirilir. Sezon sonunda arıların kışı geçirebilmesi için kovanda yeterli bal ve polen bırakılması da kuralın parçasıdır.
Arının kendisi için de ölçüt vardır. Irk seçiminde arıların yerel koşullara uyum sağlama kapasitesi, dayanıklılığı ve hastalıklara karşı direnci gözetilir; yerel ekotipler tercih edilir. Arılık büyütülecekse koloniler bölünür ya da organik arıcılık yapan başka işletmelerden oğul ve kovan alınır. Organik üretim yapmayan arıcılardan alınan oğullar bir yıllık geçiş sürecine girer.
Hasatla ilgili kurallar da vardır:
- Hasat sırasında petekteki arılar yok edilemez.
- Üzerinde yavrulu gözler bulunan çerçevelerden bal sağılmaz.
- Bal hasadında kimyasal sentetik kovucu maddeler kullanılamaz.
- Ana arının kanatlarını kesmek yasaktır.
Hastalıkla mücadele ve ilaç kullanımı
Organik arıcılıkta öncelik korumadır. Yönetmelik dayanıklı ırkların seçilmesini, ana arıların düzenli yenilenmesini, kovanların sistemli kontrolünü, malzemenin düzenli dezenfekte edilmesini ve balmumunun yenilenmesini sayar. Kovanların dezenfeksiyonu için doğrudan ateş ya da buhar gibi fiziksel uygulamalara izin verilir.
Koruyucu amaçla kimyasal bileşimli ilaç kullanmak yasaktır. Arı zararlısı Varroa’ya karşı yönetmelik şu maddeleri sayar: formik asit, laktik asit, asetik asit, oksalik asit, mentol, timol, okaliptol ve kafur. Bunlar kullanıldığında koloniye yeniden geçiş süreci uygulanmaz.
Koloni başka türlü kurtarılamıyorsa kimyasal olarak sentezlenmiş ilaç, yetkilendirilmiş kuruluşun sorumluluğunda tedavi amacıyla kullanılabilir. Bunun bedeli vardır: tedavi gören koloniler ayrı kovanlara alınır, bütün balmumları değiştirilir ve bu kolonilere bir yıllık geçiş süreci uygulanır.
Sertifika nasıl verilir
Organik bal üretmek isteyen arıcı, Tarım ve Orman Bakanlığı’nın yetkilendirdiği bir kontrol ve sertifikasyon kuruluşuyla çalışır. Kuruluş arılığı, kovanları, kullanılan malzemeyi ve kayıtları denetler. Süreç kabaca şöyle ilerler:
- Arıcı yetkilendirilmiş bir kuruluşla sözleşme yapar ve üretimi kontrol altına alınır.
- Geçiş süreci başlar. Yönetmeliğe göre organik arıcılıkta geçiş süreci bir yıldır.
- Bu sürede balmumu değiştirilir, besleme ve tedavi kayıtları tutulur, kovanların yeri kaydedilir.
- Kurallar en az bir yıl uygulandıktan sonra arı ürünleri organik ürün olarak pazarlanabilir.
Kayıt tutmak sürecin omurgasıdır. Kovanların yerleştirildiği alanlar, yapılan beslemeler, uygulanan tedaviler, ballıkların kaldırılması ve bal süzme işlemleri kaydedilir. Veteriner tıbbi ürünü kullanıldıysa ürün pazarlanmadan önce yetkilendirilmiş kuruluşa bilgi verilir.
Organik bal etiketinde ne aranır
Organik bir ürünü raftaki ötekilerden ayıran şey etiketidir. Yönetmeliğe göre yurt içinde üretilip pazarlanan organik ürünlerin etiketinde şunlar bulunur:
| Etiketteki öge | Açıklama |
|---|---|
| «Organik» ibaresi | Ürün adının yanında açıkça yazar |
| Organik ürün logosu | Yönetmeliğin ekinde belirlenen resmî logo |
| Yetkilendirilmiş kuruluş bilgisi | Kuruluşun adı, logosu ve kod numarası |
| Sertifika numarası | Müteşebbis ya da ürün sertifika numarası |
Geçiş sürecindeki ürünlerde organik ürün logosu kullanılmaz. Yönetmelik ayrıca organik olmayan ürünlerde tüketicide organik izlenimi uyandıracak «bio», «biyo», «eco», «eko» ve «org» sözcüklerinin ön ek, son ek ya da tek başına kullanılmasını yasaklar. Balın genel etiket bilgilerini bal etiketi nasıl okunur yazısında anlattık.
Organik sertifika üretim yöntemini belgeler. Balın tadı, rengi ve kokusu ise arının gittiği bitkilere bağlıdır; bu konuyu balın rengi ve tadı yazısında okuyabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Organik bal ile ham bal aynı şey mi?
Hayır. Organik, üretimin organik tarım kurallarına göre yapılıp sertifikalandırıldığını anlatır. Ham bal ise balın gördüğü ısıl işlem ve süzme ile ilgili ayrı bir tanımdır.
Bir balın organik olduğunu nasıl anlarım?
Etikete bakın. Organik ürün logosu, yetkilendirilmiş kuruluşun adı ve kod numarası ile sertifika numarası etikette yer almalıdır. Bunlar yoksa «organik» sözü tek başına bir güvence sayılmaz.
Organik arıcılığa geçiş ne kadar sürer?
Yönetmeliğe göre geçiş süreci bir yıldır. Arı ürünleri, kurallar en az bir yıl uygulandıktan sonra organik olarak pazarlanabilir.
Organik arıcılıkta arılar şekerle beslenir mi?
Yalnız kovanlar zor iklim koşulları yüzünden tehdit altındaysa beslemeye izin verilir. Bu durumda organik bal, organik şeker şurubu ya da organik şeker kullanılır.
Özetle organik bal, arılığın yerinden etiketine kadar yönetmelikle belirlenmiş ve bağımsız bir kuruluşça denetlenmiş bir üretimin ürünüdür; güvencesi etiketteki logo ve sertifika numarasıdır. Gökçeada’daki arılığımızı ve nasıl çalıştığımızı bal çiftliğimiz sayfasında tanıyabilirsiniz.